Barqaror qishloq xo'jaligi bu - barcha tabiiy resurslardan uning saqlanishi va qayta ko'payishini kafolatlagan holda foydalanish, kelgusi avlodlarning yashashini ta'minlashni e'tiborga olgan holda qishloq xo'jalik ekinlarini yetishtirish va parvarishlashga asoslangan oziq ovqatlarni ishlab chiqarish usulidir (Atrof-muhitga munosabatlarni o'zgartirgan bir kun, 2006). Oziq-ovqatlarni ishlab chiqarish esa asosan agrosenozlar bilan bog'liq. Agrosenozning eng muhlm xususiyatlaridan biri uning turlari tarkibidir. Tabiiy biosenozlar turlarga boy hisoblansa, sun'iy biosenozlar- agrosenozlarda turlar kam uchraydi. Agrosenoz odatda fitosenoz, zoosenoz, mikosenoz va mikrobiosenozlardan tashkil topadi. Biz quyida agrosenozning muhim tarkibiy qismi hisoblangan fitosenoz va uning xilma-xilligi, xususiyatlari, muhofazasi va agrosenozdagi o'rni haqida to'xtalib o'tamiz.

Biologik xilma-xillik: ekotizimni tashkil qiluvchi ko'p va turli xil tirik organizmlar - hayvonlar, o'simliklar, zamburug'lar, mikroorganizmlardir. Rus ekologlari agroekotizimlarda biologik xilma-xillikni 3 ta fraksiyaga bo'ladi: 1) mahsuldor biologik xilma-xillik. Bu - madaniy o'simliklar turlari, navlari hamda qishloq xo'jaligi hayvonlarining tur va zotlari xilma-xilligidir; 2) resurs biologik xilma-xillik. Bu -agroekotizimda mayjud bo'lgan, inson uchun foydali turlar xilma-xilligidir, ya'ni bularga azotofiksasiya va biogen elementlar aylanishida qatnashadigan yem-xashak ekinlari, tabiiy o'rmonzorlar, ruderal o'simlik guruhlari, hayvon entomofaglari (qushlar, yirtqichlar, hashoratlar va parazitlar) changlatuvchi hashoratlar, tuproq biotasi kiradi; 3) destruktiv biologik xilma-xillik. Bu-qishloq xo'jaligi o'simliklarini hosildorligini va chorvachilik mahsulotlarini kamaytiruvchi turlar xilma-xilligi, madaniy o'simliklar va hayvonlarda kasallik tarqatuvchi begona o'tlar, fitofag hashoratlar va mikroorganizm - patogenlardir. Shuni inobatga olish kerakki, biologik xilma-xillikni destruktiv va resurs turlarga balish nisbiy, chunki bu kategoriyalar o'zaro o'rin almashinuvchilar hisoblanadi. Qishloq xo'jaligi endigina rivojlanib kelayotgan davrda aynan destruktiv biologik xilma-xillik tabiatning «o'zini o'zi muhofazalash» vositasi sifatida qudratli kuch bo'ldi: ekin maydonlarini va mollar sonini oshirmasdan ushlab turadi, bu esa agroekotizim barqarorligini saqlab turadi. Begona o'tlarning haddan ziyod ko'payishi - yer egasini ekinzorlarni tashlab, yangisini o'zlashtirishiga majbur qilgan, u yer ham nari borsa 5-7 yilgacha xizmat qilardi. Har xil kasalliklar mollar sonini kamaytirgan, lekin tabiatning o'zi ham noqulay sharoit yaratib (qurg'oqchilik, qalin qor), mollar ko'payishini kamaytirib, o'tloqlarni shu yal bilan himoyalagan.

Mahsuldor biologik xilma-xillik va qishloq xo'jaligi ekotizimining barqarorligi

Ko'p hollarda mahsuldor biologik xilma-xillikning oshib ketishi bilan agroekotizim turg'unligi oshadi. O'z navbatida mahsuldor biologik xilma-xillik agroekotizimdagi ekotoplar xilma-xilligiga bog'liq va agrosenozlar strukturasi qanchalik murakkab bo'lsa (dalada yetishtirilayotgan ekinlar to'plami), mahsuldor biologik xilma-xillik ham o'sib boradi.

Murakkab relyefli va har xil tuproqli joylarda, tekis relyefli bir xil tuproqli joyga nisbatan xilma-xil madaniy o'simliklar ekiladi. Bunday holatda har bir muhit sharoitiga mos madaniy o'simliklar turi va navlari tanlab olinadi. Bu birlamchi mahsulot chiqishini ko'paytiradi shu bilan birga yig'ib olinadigan hosilga kam energiya sarflanadi (Qayerdaki, o'simlik uchun shart-sharoitlar mos kelsa, uni etishtirish uchun sarf xarajat kam bo'ladi).

Haroratga talabi har xil bo'lgan madaniy o'simliklar janubiy va shimoliy qiyaliklarda o'sadi. Tekisliklarga ekiladigan o'simlik tur va navlari yer osti suvining joylashgan chuqurligiga va tuproqning namlik darajasiga qarab tanlanib olinadi. Quruq, quyosh yaxshi isituvchi tuproqlarda issiqsevar o'simliklar-makkajaxori, kungaboqar, nam joylarda-suvsevar karam ekiladi. Zax yoki namligi yuqoriroq bo'lgan joylarda suvsevar ko'p yillik o'tlar o'stiriladi (kanareyechnik). Mahsuldor biologik xilma-xillik almashlab ekishda yuksak natijalarni beradi. "Yashil revolyutsiya" davrida dalalarga " yakkahokimlik" kirib keldi. Bitta dalada ketma-ket, ko'p yillar mobaynida bitta kulbtura o'stirilgan, unga yuqori dozada o'gitlar, intensiv sug'orish, xilma-xil pestisidlar qo'llash bilan destruktiv xilma-xillik nazorat ostida bo'lgan.

Ma'lum vaqtgacha "yakkahokimlik" yuqori hosil bilan ta'minlagan, lekin uning ta'siri tuproq yemirilishiga va xususiyatlarini yo'qotishga olib kelgan.

Agroekologlar foydasi oldindan ma'lum bo'lgan almashlab ekishni taklif qilishadi. Tuproq hosildorligini tiklashda almashlab ekishda qo'llaniladigan tuproqda azot moddalarini to'plovchi dukkakdoshlar bilan birga, gumus to'plovchi ko'p yillik o'tlar ishlatiladi. Agar almashlab ekish tarkibiga oraliq (qo'shimcha) ekinlar qo'llanilsa, mahsuldor biologik xilma- xillikni oshirish mumkin (masalan, makkajaxori ekishdan oldin yoki asosiy ekindan (javdar) so'ng oraliq ekinlar ekilsa). Issiq iqlimli yerlarda oraliq ekinlarni asosiy ekinlarni ekishdan oldin ham, so'ng ham ekib o'stirishayapti. Bug'doy ekishdan oldin yem-xashak uchun ishlatiladigan arpa va javdarni, bugdoy yig'ishtirib olingandan so'ng yem uchun ishlatishga rapsni ekish mumkin. Mahsuldor biologik xilma-xillik hisobiga bir daladan 2-3 marta hosil olinmoqda. Tuproq unumdorligini oraliq ekinlar-sideratlar (ya'ni ularning yashil massasini tuproqqa qo'shilsa) hisobiga ham oshirish mumkin. Germaniyada siderat aralashma tarkibiga 5-10 xil don ekinlari, dukkakdoshlar va boshqa oilalar kiritilgan.

Bu vegetasion davrning iqlim potensialidan to'liq foydalanish imkoniyatini beradi, ya'ni dala erta bahordan to kech kuzgacha ishlaydi.

Ekologiyalashtirilgan qishloq xo'jaligida keng ko'lamda yarim kulturadan foydalanish, mahsuldor biologik xilma- xillikni ko'payishiga imkon yaratadi. Yarim kultura-bitta dalada bir necha xil madaniy o'simlik tur va navlarining o'stirilishiga aytiladi. Bunday holatda tuproq resurslari va quyosh nuridan to'lig'icha foydalaniladi. Vegetasiya davri yil bo'yi davom etadigan tropik yerlarda yarim kulturalar bilan ishlash keng tarqalgan.

Mahsuldor biologik xilma-xillikning ko'payishi nafaqat mayjud tur va navlar bilan ishlash orqali, balki boshqa rayonlardan keltirilgan o'simliklarni introduksiyalash va har xil sharoitga moslasha oladigan navlarning yaratilishiga bevosita bog'liqdir. Markaziy Osiyo davlatlaridan Turkmanistonda yovvoyi cho'l o'simliklari asosida (birinchi galda butalar) o'nlab sugorish talab etmaydigan yem-xashak o'simliklarining navlari olindi. Ekilayotgan ekinlarlarning moslashishini ortishi - agroekotizim barqarorligini oshirishga imkon beradi, bu ham bo'lsa o'simliklarni inson parvarishiga bog'liqligini kamayishi va o'simliklarda "o'z-o'ziga xizmat" elementini kuchayishi hisobigadir. Tuproqdagi namliksiz, mineral ozuqa elementlarisiz, ya'ni sug'orilmasdan, yuqori dozali o'g'itlardan foydalanmasdan o'sa oladigan o'simlik navlariga katta ahamlyat berilmoqda. Moslasha olgan navlar sovuqni, qurg'oqchilikni, sho'rlanishni yoki kislotali tuproq kabi omillarni yenga oladi, begona o'tlar bilan bemalol raqobatlasha oladi, patogenlardan himoya qiladigan immunitetga ega, fitofaglar ta'siriga o'zidan "bemaza" moddalar chiqarish hisobiga qarshi tura oladi va h. k. Masalan, boshqird seleksioneri S.A.Kunakbaev yaratgan moslashgan nav "Cho'lpon" arpasi dunyoning "birinchi nomerli arpasi"ga aylangan. Uni nafaqat Rossiyada, balki Kanadada ham o'stirishmoqda. Arpa qurg'oqchilikdan qo'rqmaydi, chunki kuzgi va bahorgi namgarchilikdan qoniqadi. "Cho'lpon" qalin shox poyalari bo'lgani uchun begona o'tlarni o'stirmaydi, gerbisidlarsiz o'sa oladi, fitofaglar hujumidan insektisidlarsiz himoyalanadi. Natijada "Cho'lpon" arpasi eng qattiq qurg'ochilikda ham, namlik ko'p bo'lgan yillarda ham mo'l hosil beradi.

Oxirgi yillarda genetik-biotexnologlar uchun asosiy masala madaniy o'simliklarni adaptasiya qilish qobiliyatini oshirish hisoblanadi. Ular qurg'oqchilikka chidamli bo'lgan genetik modifisirlangan o'simliklar yaratmoqdalar. Masalan, Afrika va Hindiston guruchining gibridi ontogenezning birinchi etapida o'zini "afrikalik" xususiyatlarini-qurg'ochilikka va begona o'tlar soyasiga chidamliligini korsatadi, keyingi etapda esa namsevar "osiyollk" bo'lib tez o'sadi va ko'p gullardan iborat to'pgullarni shakllantiradi. "Yangi barg" deb nomlangan kolorado qo'ngizi yemaydigan kartoshka navlari seriyalari yaratildi. Gen injeneriya metodlari bilan madaniy o'simliklarning har xil kasalliklarga (jumladan, zang kasalligiga) chidamliligini oshirishga erishildi, bu esa o'simliklarni himoyalashda kamroq miqdorda pestisidlarni ishlatishga olib keladi.

Olimlar oldida zaiflashib qolgan qishloq xo'jaligi hayvonlarini "de-domistikasiya" usuli bilan adaptasiya qilish qobilyatining darajasini oshirish masalasi turibdi. "De-domestikasiya" usuli bilan yovvoyi ajdodlarning moslashish kompleksini to'liq tiklash mumkin emas, lekin qishloq ho'jaligi hayvonlarining noqulay sharoitga chidamliligini, mahsuldorliligini oshirish uchun, bir tomonlama sun'iy tanlash natijasida yo'qotilgan belgilarini tiklash hisobiga ko'tarish, haqiqatga yaqinroqdir. Shunday qilib, de-domestirlangan sigirlar qishki sovuqqa chidamli, ko'p kasalliklarga qarshi immuniteti bo'lishi, kengroq diyetadagi, oddiy domestirlangan sigirlar yemaydigan o'tlarni ham eyishi kerak.

Umuman olganda mahsuldor biologik xilma-xillikning moslashuvchanlik potensialini ko'tarish masalasi moslashgan nav va zotlarni yaratish uchun kerak bo'ladigan materialni xalq qishloq xo'jaligidan kutadi. Qishloq xo'jalik texnikasi, mineral o'g'itlari va pestisidlari bo'lmagan dehqonlar resurs kam talab qiladigan "asket" sortlari bilan ishlashadi. Bundan tashqari, xalq seleksiyasi natijasida har xil kasalliklarga chidamli bo'lgan madaniy o'simliklar yaratildi, chunki dehqonlar kasallikdan, zararkunandalar hujumidan saqlanlb qolgan namunalarnl yig'ib olganlar. Xalq seleksiyasi natijasida masalan, kungaboqarning zang kasalligiga, kungaboqar bitlariga chidamli navlari olingan.

O'simliklarda chidamlilik xususiyatini tashuvchi genlar I. I. Vavilov tomonidan aniqlangan va madaniy o'simliklar genomlarining kolleksiyasi yaratilgan. Hozirgi paytda bunday ishlar butun dunyo bo'yicha olib borilmoqda. Madaniy o'simliklarning genofondini saqlash uchun o'simliklar an'anaviy texnologiya asosida ekib o'stiriladigan maxsus fermalar yaratilmoqda. Qishloq xo'jaligi hayvonlarining "xalq" zotlariga katta qiziqish paydo bo'lyapti.

Resurs biologik xilma-xillikning ahamiyati

Resurs biologik xilma-xillik agroekotizm barqarorligini oshirish potensialiga ega. Uni yuqori darajada ushlab turishga keng asnoda xizmat qiladi, biologik xilma-xillikni saqlash muammosining echilishiga hissa qo'shadi. Resurs biologik xilma-xillik agroekotizmning sogliq korsatkichi bo'lib, rekresion funksiyani bajarishida ahamiyatli o'rni bor. Qishloqda, bog'lar, dalalar orasidagi gullagan xilma-xil o'tlar va dukkakli joylarda shaharliklar dam olishadi. Resurs biologik xilma-xillik yem-xashak yaylovlari sifatida, asalarilar uchun oziq bazasi, dorivor o'simliklarning xomashyo bazasi, ovchilik qilish mumkin bo'lgan joy hisoblanadi va qadrlanadi.

Agroekotizim barqarorligiga resurs biologik xilma-xillikning ijobiy ta'siri bor:

•  Ko'p haydalish oqibatida buzilgan tuproqning tiklanishi: o'simliklar va ularga hamroh bo'lgan geterotrof bio ta'sirida tuproq tarkibi tiklanib, gumus ortadi. Eroziya jarayoni tugatiladi, chunki ko'p yilllk o'tlar tuproq yuzasini ishonchli himoyalaydi. Resurs biologik xilma-xillikning ketma-ket ta'sirida agroekotizimda moddalar davriy aylanishi faollashadi, ekiladigan yerlar organik va mineral moddalar bilan boyiydi.

•  Iqlimning yaxshilanishi: Agroekotizim tarkibiga kiruvchi o'rmonlarda qor toplanishiga, shamol tezligini kamaytirishga xizmat qiladi. Bu esa haydalgan tuproqni namlik bilan ta'minlanishini yaxshilaydi.

•  Gidrokimyoviy va gidrologik rejimning yaxshilanishi: O'rmon jamoalari va ayniqsa, namli o'tloqlar, qirgoq, suv jamoalari, o'tli botqoqlar, yomg'ir va qor suvini yig'uvchi samarali biofiltrlar hisoblanib, dala suvidan o'g'itlarni, pestisidlarni va chorvachilik oqova suvlarini tozalaydi. Shuning uchun bu tabiiy tozalovchi qurilmalar muhofaza qilinishi kerak. O'rmon-dasht, dasht zonasidan botqoqliklarni quritish ma'n etiladi. Nam yerlarda faqat yilning issiq paytida mol boqish mumkin. Vetlandlar hududida muhofaza qilinishi kerak bo'lgan turlar tarqalgan bo'lib, ularni ko'pchiligini mikro qo'riqxonalarga aylantirilishi maqsadga muvofiq bo'lar edi.

•  Avtomatik tartibda zararkunandalarning(fitofag-hashoratlar) populyasiya zichligini nazorat qiluvchi foydali simbiotik aloqalarning tizimi yaratiladi. Bu tizim dala jamoalarini yuqori resurs va destruktiv bioxilma-xilligida yig'iladi. Ekologik qoidaga binoan "xilma-xillik xilma-xillikni tug'diradi" (keltirib chiqaradi), ya'ni o'simliklarning xilma-xilligi hisobiga hashoratlar, qushlar xilma-xilligi saqlanib turiladi. Foydali simbiotik aloqalar tizimining shakllanishi dala maydonlarining kamayishiga va ularni o'rmonzorlar, tabiy o'simliklar qoplami va jarliklar bilan ketma-ket kelishiga hissa qo'shadi. Ko'p agroekologlar, ko'p turli entomosenozni entomofaglar ishtirokida shakllanishiga, ruderal o'simliklar katta hissa qo'shadi, deb hisoblaydilar

•  Resurs biologik xilma-xillikning potensialini ekinzorlar ulushining kamayishi orqali bilish mumkin. Tabiat doimo o'zini tiklashga tayyor, faqatgina agroekotizm uchun yuqori darajadagi foydali jarayon rivojlanishiga sharoit yaratish kerak.

Destruktiv biologik xilma-xillikdan foydalanish imkoniyatlari

Begona o'tlar chuqur ildiz sistemasi hisobiga haydalgan va chuqur tuproq qatlamlari orasida biogeokimyoviy almashinuvni amalga oshiradi. Ular madaniy o'simliklar ildizlari ololmaydigan mineral o'g'itlarni tuproq yuzasiga olib chiqadi.

Begona o'tlar madaniy o'simliklarga nisbatan mineral ozuqa moddalarini faol o'zlashtiradi va yer osti organlarida to'playdi. Bu o'g'itlar zahirasini daladan chiqarilishini kamaytiradi, chirish jarayonida esa moddalarni tuproqqa qaytarib beradi. Ekinlarni ekish paytida begona o'tlar tuproq eroziyasini sekinlashtirishi mumkun. Yaqin o'tmishda begona o'tlar bilan kurashish haqida gapirilgan bo'lsa, hozir "nazorat" degan tushunchani ishlatmoqdalar, nemis agroekologlari esa hatto "begona o'tlardan foydalanish" haqida gapirmoqdalar.

Fitofag hashoratlarning nazoratdagi populyasiyalar zichligi barg qismlarini yeb, fotosintez uchun sharoitlarni yaxshilaydi, bu hosildorlikni oshiradi. Shuning uchun ham patogenlarning ma'lum miqdori o'simliklar uchun foydali.

Xulosa qilib shuni ta'kidlash lozimki, faol foydalanilayotgan qishloq xo'jalik yerlari, biologik xilma-xillikni saqlashda qo'riqlanadigan tabiat hududlariga nisbatan ko'p hissa qo'shadi.

Agroekotizimda biologik xilma-xillikning tabiat muhofazasini baholashda nafaqat turning umumiy soni va ular tomonidan shakllantirgan jamoani, balki qaysi turlar hisobiga agroekotizim flora va faunasi shakllanganligi hisobga olinadi. Demak, himoyaga muhtoj turlarni aniqlash va saqlab qolish uchun sharoit yaratib berish kerak. Himoyaga muhtoj bo'lgan turlar uchun mikro qoiriqxonalar yaratib,y erga tushadigan ozuqa birlik darajasini qat'iy nazorat qilish shart.